Haberlere bakarken birkaç fotoğraf gördüm: Gazze’de enkazın altından çıkarılan bir çocuğun yüzü. Gözleri açık, ama bakışları boş. Ukrayna’da yıllar sonra cepheden dönen bir askerin savaş öncesi ve sonrası fotoğrafları. Dünya liderlerinin umarsız eylemleri karşısında masumların çektiği acılar… Hepsinde aynı ifade: “İnsanlık bunu mu hak ediyor?”
Ye Wenjie’yi düşündüm.
Liu Cixin’in 3 Cisim Problemi‘ndeki o sahneyi hatırladım. Kızılordu Gücü İstasyonu’nda, ilk kez uzaylı bir uygarlıkla temas kuran Ye Wenjie, elinde bir düğme. O düğmeye basarsa, Dünya’nın koordinatlarını Trisolaran’lara gönderecek. Ve o düğmeye basıyor.
Çünkü insanlık, ona göre, bunu hak ediyor.
Travma: Dünya Yanmaya Başladığında
Ye Wenjie’nin hikayesi 1967 Çin’inde başlar. Kültür Devrimi’nin en kanlı döneminde, Tsinghua Üniversitesi’nde genç bir astrofizik öğrencisidir. Babasını, ünlü bir fizikçiyi, kendi öğrencileri tarafından “kapitalist bilim yapıyor” diye işkenceyle öldürülürken izler. Annesi, babasının ölümünden sonra onu ihbar eden kişiyle evlenir. Ye Wenjie sessizce şahitlik eder – insanlığın en zalim, en aptal, en kör haline.
Psikiyatr Judith Herman, Trauma and Recovery (1992) kitabında travmatik olayların kurbanlar üzerinde yarattığı etkiyi anlatırken şunu söyler: “Travma, bireyin temel güvenlik duygusunu parçalar. Artık dünya güvenli bir yer değildir, insanlar güvenilir değildir, anlam aranacak bir şey değildir.”
Ye Wenjie için dünya tam olarak bunu yaşar. Babasının cesedi soğumadan, annesinin ihaneti, devletin sistematik vahşeti, çevresindeki herkesin korkuyla suskunluğu… İnsanlığa dair her güven, her umut, her inanç parça parça yok olur.
Ve bir gün, Kızılordu Gücü İstasyonu’nda, o mesaj gelir: “Bu dünyaya gelmeyin. Buradaki uygarlık kendi sorunlarını çözemez.”
Ye Wenjie cevap verir: “Gelin. Bizi fethetsin, işgal etsin. Bu uygarlığın kendi kendini kurtarması mümkün değil.”
Kurtarıcı Fantezisi: Dışarıdan Gelen Adalet
Travma sonrası en yaygın savunma mekanizmalarından biri, “kurtarıcı fantezisi”dir. Acı çeken birey, içinde bulunduğu sistemin kendi kendini düzeltemeyeceğine o kadar inanır ki, dışarıdan gelecek bir güce sığınır. Bu güç bazen bir lider, bazen bir ideoloji, bazen de – Ye Wenjie’nin durumunda – tamamen yabancı bir uygarlık olabilir.
Burada ilginç bir paradoks var: Ye Wenjie insanlığa öfkelidir, ama aslında hâlâ adalet arıyor. Trisolaran’ların gelip dünyayı “düzeltmesini” istiyor. Sanki onlar, insanların yapamadığı ahlaki yargıyı yapacak, suçluyu cezalandıracak, adaleti getirecek.
Günümüzde benzer bir fantezi şurada: Yapay zeka tartışmaları. “AGI gelsin, insanlığın aptallıklarını düzeltsin” diyen kaç kişi var? Ya da tam tersi: “AGI gelsin, hepimizi yok etsin, nasılsa biz kendimizi yok edemiyoruz.”
İronik değil mi? İnsanlık kendi yarattığı bir şeyin kendisini yok etmesini bekliyor. Tıpkı Ye Wenjie’nin yaptığı gibi.
Şeffaflık Uygarlığı ve Yalan Söyleme Sanatı
Trisolaran’ların kültürü tamamen şeffaftır. Düşünce gizli değildir; herkes birbirinin düşüncelerini bilir. Bu yüzden strateji, aldatma, diplomasi gibi kavramlar onlara yabancıdır. İnsanları anlamak için “Sophon’lar” gönderirler – yapay zeka protonları – çünkü insanların “söyledikleri ile düşündükleri arasındaki fark” onları çok şaşırtır.
Kitapta, Trisolaran komutanı şöyle der: “İnsanlar nasıl bu kadar karmaşık düşünebilir? Bir şey söyleyip başka şey düşünmek nasıl mümkün?”
Ve işte burada Wallfacer Projesi devreye girer. İnsanlık, Sophon’ların her şeyi dinlediğini bildiği için, planlarını kendi kafalarında saklamak zorundadır. Dört “Wallfacer” seçilir; düşüncelerini hiç kimseyle paylaşmadan, yalnızca kafalarında stratejiler geliştirirler.
Bu, insanlığın en büyük avantajıdır: Yalan söyleme yeteneği. Freud buna “ego savunma mekanizmaları” derdi; biz buna “strateji” diyoruz. Ama sonuç aynı: İnsanlar, gerçeği gizleyerek hayatta kalır.
Şimdi dünyaya bakın. Diplomatik görüşmeler, ticari müzakereler, siyasi kampanyalar… Hepsi bir Wallfacer projesi. Herkes bir şey söylüyor, başka şey düşünüyor. Putin barış görüşmelerine gelirken Ukrayna’yı bombalıyor. İsrail “sivil kayıpları minimuma indiriyoruz” derken hastaneleri vuruyor. ABD “insan hakları” derken İsrail’le birlikte İran’ı vuruyor.
Trisolaran komutanı haklı: İnsanlar gerçekten çok karmaşık düşünebiliyor.
Sophon’lar ve Bilimsel Ümitsizlik
Kitaptaki en dehşet verici sahne bence şu: Trisolaran’lar Sophon’ları gönderiyor ve temel fizik araştırmalarını durduruyorlar. Artık yeni bir fizik keşfi yok, yeni bir teknoloji yok. İnsanlık, 400 yıl boyunca aynı seviyede kalacak. Bilim, ilerleme, umut… hepsi durdu.
Ve toplum, bu durumu öğrendikten sonra ne yapıyor? Çoğu insan umursamıyor. Çünkü 400 yıl sonra. Bugün değil, yarın değil. Belki torunlarımızın torunlarının sorunu.
Bu size bir şey hatırlatmıyor mu? İklim krizi.
Bilim insanları 50 yıldır uyarıyor: “Atmosfere karbondioksit pompalamayı durdurun.” Veriler ortada, modeller ortada, projeksiyonlar ortada. Ama dünya liderlerinin çoğu şunu söylüyor: “Ekonomi daha önemli. Enerji daha önemli. Bugün daha önemli.”
Sophon’lar gelene kadar beklemedik – biz kendi Sophon’larımızı kendimiz yarattık: Kısa vadeli düşünme, kâr odaklılık, “ben ölene kadar dünya yeter” mantığı.
İnsanlık Zaten Kendi Kendini Yok Ediyordu
3 Cisim Problemi’nin en ironik yanı şu: Trisolaran’ların gelmesine gerek yok. İnsanlık zaten yeterince iyi iş çıkarıyor kendi kendini yok etme konusunda.
Rusya-Ukrayna savaşı 2022’den beri sürüyor – üç yıldır. Gazze’de İsrail’in sistematik zulmü onlarca yıldır devam ediyor; 2006’dan beri abluka altında, 2023 Ekim’inden beri ise şiddeti başka bir boyuta taşındı. Sudan’da 2023’ten beri iç savaş, Myanmar’da devam eden soykırım, Yemen’de yıllardır süren kıtlık.
Ve sadece “izlemiyoruz” da değil – aktif olarak katılıyoruz. ABD, sadece silah satmakla kalmıyor; İsrail’le birlikte İran’ı vuruyor, bölgesel çatışmaların tam ortasında. Rusya doğalgaz kesiyor, Çin ekonomik ambargo uyguluyor, Avrupa sığınmacılara duvar örüyor.
Ye Wenjie, Trisolaran’lara şunu söylemişti: “Bu uygarlığın kendi kendini kurtarması mümkün değil.”
2025’te, onu haksız çıkaracak kaç kanıt var?
Nükleer silahlarımız var – birbirimizi 100 kez yok edebilecek kadar. Yapay zeka geliştiriyoruz – kontrol edemeyeceğimiz kadar hızlı. İklimi bozuyoruz – geri döndüremeyeceğimiz kadar. Ve her şeye rağmen, her sabah kalkıp aynı rutini tekrar ediyoruz.
Belki de en büyük sorun şu: Hepimiz biraz Ye Wenjie’yiz. Travmalarımız var, öfkemiz var, yorgunluğumuz var. Ve bazen düşünüyoruz: “Belki dışarıdan biri gelip bunu düzeltse…”
Ama dışarıdan kimse gelmeyecek. Ne Trisolaran, ne yapay zeka, ne de mucizevi bir lider.
Gerçekçi Bir Kapanış
Liu Cixin’in kitabında, insanlık sonunda bir şekilde hayatta kalıyor. Çünkü bazı insanlar Ye Wenjie gibi pes etmiyor. Wallfacer’lar, bilim insanları, sıradan vatandaşlar… Hepsi kendi küçük alanlarında direniyor.
Bu yazıyı okurken belki düşünüyorsunuz: “Ee, ne yapacağız şimdi?”
Bilmiyorum. Cidden bilmiyorum.
Ama şunu biliyorum: Ye Wenjie’nin yaptığı hata, insanlığın tamamını tek bir blok olarak görmesiydi. Oysa insanlık, milyarlarca bireyden oluşur. Ve evet, bazıları zalimdir, bazıları aptal, bazıları kör. Ama bazıları da direniyor. Bazıları bilim yapıyor, bazıları adalet için savaşıyor, bazıları sadece kendi küçük bahçesinde domates yetiştiriyor.
Trisolaran’lara ihtiyacımız yok. Sophon’lara da.
İhtiyacımız olan şey, belki de Ye Wenjie’nin babasının dediği gibi: “Bilim sınır tanımaz, bilim insanları ise vatan sahibidir. Ama önce insan.”
Önce insan.
Kaynaklar:
- Liu Cixin (2008). The Three-Body Problem (3 Cisim Problemi). Çev. Ken Liu.
- Herman, J. (1992). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence. Basic Books.