Bu yazı, Ivan Gonçarov’un Oblomov romanının olay örgüsüne dair bilgiler içeriyor.
Romanın ilk yüz sayfasında başkahraman neredeyse yataktan çıkmaz. İlya İlyiç Oblomov, Petersburg’daki dairesinde, eskimiş sabahlığının içinde, kanepesinde uzanır. Kalkması gerekir: çiftliğinden gelen kaygı verici bir mektup cevap bekler, ev sahibi daireden çıkmasını ister, hayat kapıyı çalıp durur. Oblomov ise her şeyi biraz sonraya, yarına, bir sonraki haftaya bırakır.
Gonçarov’un bu romanı o kadar etkili olmuştur ki, Rusçada bir kavrama dönüşür: “oblomovluk”. Atalet, erteleme, hayattan geri çekilme. Kolay okuma şudur: Oblomov tembeldir. Ama bu okuma, hikâyenin en önemli kısmını kaçırır.
Oblomovka’nın rüyası
Romanın en ünlü bölümlerinden birinde Oblomov rüyasında çocukluğuna, ailesinin çiftliği Oblomovka’ya döner. Orası sıcak, uykulu, hiçbir şeyin değişmediği bir dünyadır. Küçük İlya’nın her ihtiyacı başkaları tarafından karşılanır. Koşmak istediğinde durdurulur, bir şey yapmaya kalktığında “Bırak, başkası yapsın” denir. Dış dünya tehlikeli, yorucu ve gereksiz olarak tarif edilir.
Bu sahne, Oblomov’un kanepesinin nereden geldiğini anlatır. Hareketsizlik onun karakter kusuru değil, öğrenilmiş bir ilişki biçimidir. Ona sevginin dili, korunmak ve hiçbir şey yapmak zorunda kalmamak olarak öğretilmiştir.
Ertelemenin içindeki korku
Erteleme çoğu zaman dışarıdan bir istek eksikliği gibi görünür. Oysa içeride genellikle bir korku vardır. Harekete geçmek, sınanmak demektir. Sınanmak da yetersiz kalabilmek, hayal kırıklığına uğrayabilmek, umduğunu bulamayabilmek demektir. Hiç başlamayan biri hiç başarısız olmaz. Kanepe, bu açıdan güvenli bir yerdir.
Oblomov’un hayatına bu güvenli yeri sarsan biri girer: Olga. Canlı, meraklı, hayat dolu bir kadın. Olga’nın sevgisiyle Oblomov bir süre canlanır; kitap okur, dışarı çıkar, plan yapar. Ama ilişki derinleştikçe ondan beklenenler de artar: karar vermek, sorumluluk almak, hayatına yön vermek. Oblomov tanıdık hareketine döner: erteler, bahaneler bulur, ziyaretlerini geciktirir. Sonunda Olga’yı kaybeder.
Döngünün halkaları
Ne yapıyor? Erteliyor, geri çekiliyor, kararları başkalarına ya da zamana bırakıyor.
Ne bekliyor? Harekete geçerse yorulacağını, yetersiz kalacağını, hayal kırıklığına uğrayacağını. Dünya ona zorlu ve tehlikeli bir yer gibi gelir.
Başkaları ne yapıyor? Uşağı Zahar ve çevresindeki pek çok insan onun işlerini üstlenir ya da onu kendi hâline bırakır. Arkadaşı Stolz ve Olga onu harekete geçirmeye çalışır, ama zamanla vazgeçerler. Böylece kimsenin ondan bir şey beklemediği bir dünya kurulur.
Kendine ne yapıyor? Bazen kendini ağır biçimde suçlar, utanır. Bazen de “Ben böyleyim” diyerek teslim olur. İki tepki de onu kanepeye geri götürür.
Erteleyen biriyle çalışmak
Erteleyen insanlar çoğu zaman danışmanlığa da erteleyerek gelir; aylarca, bazen yıllarca “bir gün başlarım” demişlerdir. Seanslarda erteleme kendini çeşitli biçimlerde gösterebilir: konuşulması zor bir konuyu hep bir sonraki haftaya bırakmak, verilen kararları uygulamamak, “Hazır hissettiğimde başlarım” demek.
Böyle biriyle çalışırken amaç, onu bir Stolz gibi zorla harekete geçirmek değildir. Bu, eski döngünün başka bir tekrarı olur. Amaç, ertelemenin neyi koruduğunu birlikte anlamaktır. Neyden kaçınılıyor? Başlamak neden bu kadar tehlikeli hissettiriyor? Bu sorular konuşulmaya başladığında, hareket çoğu zaman zorlamadan, kendiliğinden gelir.
Kanepeden kalkmak
Oblomov’un hikâyesi bize şunu hatırlatır: Ertelemek, isteksizlik değil, çoğu zaman yaşanmamış bir hayatın getireceği hayal kırıklığından korunmaktır. Ama bu korunmanın bir bedeli vardır. Hiç yaşanmamış bir hayat, hiç hayal kırıklığı getirmez; ama hiçbir şey de getirmez.
Belki de ilk adım büyük bir karar değil, küçük bir merak sorusudur: “Bunu ertelediğimde neyi hissetmekten kaçınıyorum?”